ปลาหมอคางดำใช้ประโยชน์ เรียนรู้จากชุมชน

ปัญหาปลาหมอคางดำในหลายพื้นที่ไม่ได้มีเพียงเรื่องจำนวนปลาที่เพิ่มขึ้นหรือผลกระทบต่อระบบนิเวศเท่านั้น แต่ยังเป็นโอกาสให้เด็กและชุมชนได้เรียนรู้วิธีจัดการทรัพยากรอย่างสร้างสรรค์ โรงเรียนวัดโพธิ์ทัยมณี (ศิริพรรณพิทยา) จังหวัดเพชรบุรี จึงจัดกิจกรรมนอกห้องเรียนที่พาเด็กๆ ไปรู้จักปลาชนิดนี้ผ่านอาหาร การดูแลแหล่งน้ำ และการเกษตร

จากเบอร์เกอร์ปลาที่เด็กคุ้นเคย วัตถุดิบในครั้งนี้คือปลาหมอคางดำที่จับออกจากแหล่งน้ำในพื้นที่ สำนักงานประมงจังหวัดเพชรบุรีนำมาสาธิตการแปรรูปเป็นเมนูต่างๆ เพื่อให้เด็กเห็นว่า ปลาที่ถูกมองว่าเป็นปัญหาสิ่งแวดล้อม หากจัดการอย่างเหมาะสม ก็สามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้หลายทาง

ปลาหมอคางดำใช้ประโยชน์ได้อย่างไร

กิจกรรมครั้งนี้ทำให้เด็กๆ เข้าใจว่า การควบคุมปลาหมอคางดำไม่จำเป็นต้องจบลงเพียงการจับแล้วทิ้ง แต่ควรพิจารณาการใช้ประโยชน์อย่างปลอดภัยและเหมาะสม โดยปลาที่จับได้สามารถนำไปประกอบอาหารสำหรับคน เช่น แฮมเบอร์เกอร์ปลา ทอดมัน และน้ำพริกแจ่วบอง เมนูเหล่านี้ช่วยเพิ่มมูลค่าให้วัตถุดิบ และทำให้เรื่องสิ่งแวดล้อมกลายเป็นเรื่องใกล้ตัวที่เด็กเข้าถึงได้ง่าย

ปลาหมอคางดำใช้ประโยชน์ในเมนูอาหาร

การสาธิตทำอาหารช่วยเปิดมุมมองใหม่ให้กับนักเรียน เพราะพวกเขาได้เห็นขั้นตอนตั้งแต่การเตรียมปลา การปรุงรส ไปจนถึงการทำอาหารให้รับประทานได้จริง การเรียนรู้แบบลงมือทำทำให้เด็กเข้าใจว่าการแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมสามารถเชื่อมโยงกับชีวิตประจำวันได้ ไม่ว่าจะเป็นอาหารบนโต๊ะ การเลือกใช้วัตถุดิบ หรือการลดการสูญเสียทรัพยากร

อย่างไรก็ตาม การนำปลาหมอคางดำมาบริโภคควรดำเนินการโดยผู้ที่มีความรู้และปฏิบัติตามคำแนะนำด้านความสะอาดและความปลอดภัยทางอาหารอย่างเคร่งครัด การปรุงให้สุกและการเลือกปลาจากแหล่งที่เหมาะสมเป็นสิ่งสำคัญ เพื่อให้การใช้ประโยชน์เกิดผลดีต่อผู้บริโภคและชุมชน

จากแหล่งน้ำสู่บ่อเลี้ยงปลากะพง

อีกแนวทางหนึ่งของปลาหมอคางดำใช้ประโยชน์ คือการนำไปเป็นเหยื่อสำหรับเลี้ยงปลากะพง ซึ่งเป็นสัตว์น้ำเศรษฐกิจที่สำคัญของจังหวัดเพชรบุรี เกษตรกรบางพื้นที่สามารถนำปลาที่จับได้มาใช้ต่อในระบบการเลี้ยงสัตว์น้ำ ทำให้เด็กๆ เห็นความเชื่อมโยงตั้งแต่การจับปลาออกจากธรรมชาติ ไปจนถึงการนำไปใช้ในบ่อเลี้ยงของเกษตรกร

แนวคิดนี้สะท้อนการใช้ทรัพยากรแบบหมุนเวียน เพราะปลาที่ต้องนำออกจากแหล่งน้ำไม่ได้กลายเป็นของเสียทั้งหมด แต่สามารถนำไปสร้างประโยชน์ในห่วงโซ่อาหารได้ ทั้งนี้ การนำไปใช้ควรอยู่ภายใต้คำแนะนำของเจ้าหน้าที่ประมง และต้องไม่ปล่อยปลาหมอคางดำกลับลงสู่แหล่งน้ำหรือเคลื่อนย้ายไปยังพื้นที่ที่ยังไม่มีการพบปลา เพื่อป้องกันการแพร่กระจายเพิ่มเติม

ทำน้ำหมักชีวภาพบำรุงดินและพืช

นอกจากทำอาหารและใช้เป็นเหยื่อเลี้ยงปลากะพงแล้ว ปลาหมอคางดำยังสามารถนำไปผลิตเป็นน้ำหมักชีวภาพสำหรับบำรุงดินและพืชได้อีกด้วย แนวทางนี้ช่วยเปลี่ยนวัตถุดิบที่ไม่ต้องการให้กลายเป็นสารอินทรีย์ที่เกษตรกรนำไปใช้ประโยชน์ในแปลงปลูก ลดการพึ่งพาปุ๋ยเคมี และเพิ่มทางเลือกให้กับการทำเกษตรในชุมชน

การผลิตน้ำหมักชีวภาพควรศึกษาอัตราส่วน วิธีหมัก ระยะเวลา และการใช้งานให้เหมาะสม โดยควรทำในภาชนะที่ปิดมิดชิดและอยู่ในพื้นที่ปลอดภัย ผู้ใช้งานควรขอคำแนะนำจากเจ้าหน้าที่หรือผู้มีประสบการณ์ เพื่อหลีกเลี่ยงกลิ่นรบกวน การหมักที่ไม่ได้คุณภาพ หรือผลกระทบต่อพืชและดิน

เรียนรู้ผ่านการปั้น EM Ball

กิจกรรมของนักเรียนไม่ได้มีเพียงการเรียนรู้เรื่องอาหารและการใช้ประโยชน์จากปลาเท่านั้น เด็กๆ ยังได้ร่วมกันปั้นก้อนจุลินทรีย์ หรือ EM Ball จำนวน 1,200 ก้อน เพื่อนำไปใช้ฟื้นฟูแหล่งน้ำในชุมชน การลงมือทำครั้งนี้ช่วยให้เรื่องการดูแลทรัพยากรน้ำที่อาจดูเป็นเรื่องไกลตัว กลายเป็นประสบการณ์ที่เด็กได้สัมผัสด้วยตนเอง

• เด็กได้เข้าใจผลกระทบของสัตว์น้ำต่างถิ่นต่อระบบนิเวศ
• นักเรียนได้เรียนรู้การแปรรูปปลาหมอคางดำเป็นอาหาร
• ชุมชนมองเห็นแนวทางนำปลาไปใช้เป็นเหยื่อเลี้ยงปลากะพง
• เกษตรกรมีทางเลือกในการผลิตน้ำหมักชีวภาพบำรุงดินและพืช
• ทุกคนมีส่วนร่วมในการดูแลแหล่งน้ำและลดการแพร่กระจายของปลา

บทเรียนจากโรงเรียนวัดโพธิ์ทัยมณีแสดงให้เห็นว่า การจัดการปัญหาสิ่งแวดล้อมไม่จำเป็นต้องเริ่มจากโครงการขนาดใหญ่ แต่อาจเริ่มจากเบอร์เกอร์หนึ่งชิ้น การปั้น EM Ball หนึ่งก้อน หรือการพูดคุยกันในชุมชน เมื่อเด็กได้เรียนรู้ผ่านการลงมือทำ พวกเขาจะเห็นภาพว่าทรัพยากรทุกอย่างมีคุณค่า และการใช้ประโยชน์อย่างรับผิดชอบสามารถช่วยทั้งคน สัตว์ และพืชได้

ปลาหมอคางดำใช้ประโยชน์ได้หลายทาง แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือการจัดการอย่างถูกวิธี ไม่ปล่อยกลับสู่ธรรมชาติ และทำงานร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง หากชุมชนช่วยกันเรียนรู้และลงมือทำอย่างต่อเนื่อง ปัญหาปลาต่างถิ่นก็อาจกลายเป็นโอกาสในการสร้างอาหาร สร้างรายได้ และฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมได้ในเวลาเดียวกัน

ที่มา – ชวนเด็กเรียนรู้ ‘ปลาหมอคางดำ’ จับแล้วใช้ต่อ ทำอาหาร – เลี้ยงปลากะพง – บำรุงพืช