พระราชาคณะชั้นสามัญแต่งตั้งฐานานุกรมไม่ได้
พระราชาคณะชั้นสามัญแต่งตั้งฐานานุกรมไม่ได้ เป็นข้อสรุปสำคัญจากความเห็นของคณะกรรมการกฤษฎีกา ซึ่งช่วยคลายข้อสงสัยเกี่ยวกับอำนาจในการแต่งตั้งฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นสามัญ หลังจากมีการปฏิบัติในบางพื้นที่เกี่ยวกับการแต่งตั้งพระปลัด พระสมุห์ และพระใบฎีกา แต่ยังมีคำถามว่าการดำเนินการดังกล่าวมีฐานอำนาจตามกฎหมายหรือไม่
พระราชาคณะชั้นสามัญแต่งตั้งฐานานุกรมไม่ได้ เพราะเหตุใด
ประเด็นนี้เกิดขึ้นจากการหารือของสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ ซึ่งนำเรื่องเข้าสู่การพิจารณาของคณะกรรมการกฤษฎีกา โดยมีการตรวจสอบทั้งกฎหมายปัจจุบันและประกาศที่เกี่ยวข้องกับการจัดระเบียบพระอารามหลวงในอดีต ผลการพิจารณาพบว่า กฎหมายที่ใช้บังคับเกี่ยวกับคณะสงฆ์ในปัจจุบันคือพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ขณะที่กฎหมายเก่าหลายฉบับถูกยกเลิกไปแล้ว
กฎหมายที่ถูกยกเลิก ได้แก่ พระราชบัญญัติลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทรศก 121 และพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2484 ดังนั้น จึงไม่สามารถนำบทบัญญัติของกฎหมายเดิมมาใช้เป็นฐานอำนาจในการแต่งตั้งฐานานุกรมได้อีก แม้ในอดีตจะเคยมีแนวทางหรือประกาศที่กล่าวถึงตำแหน่งดังกล่าวก็ตาม
พระราชาคณะชั้นสามัญแต่งตั้งฐานานุกรมไม่ได้ตามกฎหมายปัจจุบัน
คณะกรรมการกฤษฎีกาเห็นว่า พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ไม่มีบทบัญญัติที่ระบุให้พระราชาคณะชั้นสามัญสามารถแต่งตั้งฐานานุกรมได้โดยตรง ขณะเดียวกัน ประกาศกระทรวงธรรมการ เรื่องจัดระเบียบพระอารามหลวง ลงวันที่ 30 กันยายน พ.ศ. 2458 ซึ่งเคยกำหนดเรื่องฐานานุกรม ก็เป็นกฎหมายลูกบทที่ออกตามกฎหมายเดิม เมื่อกฎหมายแม่ถูกยกเลิก กฎหมายลูกบทดังกล่าวจึงไม่อาจนำมาใช้บังคับได้เช่นกัน
สาระสำคัญจึงไม่ได้อยู่ที่ว่าเคยมีการแต่งตั้งในบางพื้นที่หรือไม่ แต่อยู่ที่การแต่งตั้งนั้นต้องมีอำนาจตามกฎหมายรองรับอย่างชัดเจน หากไม่มีบทบัญญัติให้อำนาจ การดำเนินการย่อมไม่ก่อให้เกิดผลทางกฎหมาย และอาจทำให้เกิดความไม่แน่นอนในการปฏิบัติของหน่วยงานและคณะสงฆ์
การแต่งตั้งฐานานุกรมที่กฎหมายรับรอง
ปัจจุบัน การแต่งตั้งฐานานุกรมสำหรับพระภิกษุมีกรณีที่กฎหมายรับรองอย่างชัดเจน คือ การที่พระมหากษัตริย์ทรงใช้พระราชอำนาจตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย มาตรา 95 ประกอบกับมาตรา 5 ตรี และมาตรา 6 แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2561
โดยทั่วไป พระบรมราชโองการโปรดสถาปนาหรือทรงตั้งสมณศักดิ์จะระบุไว้อย่างชัดเจนว่า พระภิกษุผู้ได้รับพระราชทานสมณศักดิ์มีฐานานุศักดิ์ในการตั้งฐานานุกรมได้จำนวนกี่รูป และเป็นตำแหน่งใด ข้อความดังกล่าวมักปรากฏในพระบรมราชโองการของพระราชาคณะตั้งแต่ชั้นราชขึ้นไป
- ต้องมีพระบรมราชโองการหรือข้อความที่ให้อำนาจไว้อย่างชัดเจน
- ต้องระบุจำนวนและตำแหน่งของฐานานุกรมที่สามารถแต่งตั้งได้
- ไม่สามารถอ้างอิงกฎหมายที่ถูกยกเลิกแล้วมาใช้แทนกฎหมายปัจจุบัน
- การแต่งตั้งต้องอยู่ภายใต้ขอบเขตอำนาจที่กฎหมายกำหนด
สำหรับพระราชาคณะชั้นสามัญนั้น ไม่ปรากฏข้อความในพระบรมราชโองการที่ให้อำนาจแต่งตั้งฐานานุกรม ดังนั้น เมื่อพิจารณาร่วมกับการที่พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ไม่มีบทบัญญัติรองรับ จึงเป็นเหตุผลที่คณะกรรมการกฤษฎีกาสรุปว่า พระราชาคณะชั้นสามัญแต่งตั้งฐานานุกรมไม่ได้
ผลกระทบต่อการปฏิบัติของคณะสงฆ์
ความเห็นดังกล่าวมีความสำคัญต่อการปฏิบัติงานของพระอารามหลวง หน่วยงานด้านพระพุทธศาสนา และผู้เกี่ยวข้องกับการแต่งตั้งฐานานุกรม เพราะช่วยกำหนดแนวทางให้เป็นไปในทิศทางเดียวกัน ต่อไปการแต่งตั้งควรตรวจสอบแหล่งอำนาจทางกฎหมายให้รอบคอบ ไม่ควรอาศัยเพียงแนวปฏิบัติเดิมหรือเอกสารเก่าที่ไม่มีผลใช้บังคับแล้ว
นอกจากนี้ หน่วยงานที่เกี่ยวข้องอาจต้องทบทวนการแต่งตั้งที่เคยดำเนินการในอดีต เพื่อพิจารณาผลทางกฎหมายและแนวทางปฏิบัติที่เหมาะสม การสื่อสารข้อมูลให้พระสงฆ์และประชาชนเข้าใจอย่างถูกต้องก็เป็นเรื่องจำเป็น เพราะประเด็นนี้เกี่ยวข้องทั้งกับโครงสร้างการบริหารคณะสงฆ์และความน่าเชื่อถือของกระบวนการทางกฎหมาย
โดยสรุป ความเห็นของคณะกรรมการกฤษฎีกายืนยันหลักสำคัญว่า การใช้อำนาจของหน่วยงานหรือผู้ดำรงตำแหน่งใดต้องมีบทบัญญัติรองรับอย่างชัดแจ้ง เมื่อกฎหมายเก่าถูกยกเลิกและกฎหมายปัจจุบันไม่ได้ให้อำนาจไว้ จึงไม่สามารถนำแนวปฏิบัติเดิมมาใช้ต่อได้ ผู้สนใจควรติดตามประกาศและแนวทางจากสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติอย่างใกล้ชิด เพื่อให้การดำเนินงานในอนาคตถูกต้องและสอดคล้องกับกฎหมาย
ข้อสรุปนี้จึงเป็นทั้งคำตอบทางกฎหมายและแนวทางสำคัญในการสร้างความชัดเจนให้แก่การบริหารคณะสงฆ์ หากมีการเปลี่ยนแปลงกฎหมายหรือออกหลักเกณฑ์ใหม่ ก็ควรสื่อสารให้ทุกฝ่ายรับทราบโดยเร็ว เพื่อป้องกันความเข้าใจคลาดเคลื่อนและลดปัญหาการแต่งตั้งที่อาจไม่มีผลตามกฎหมาย
ที่มา – ‘กฤษฎีกา’ ชี้ชัด ‘พระราชาคณะชั้นสามัญ’ แต่งตั้ง ‘ฐานานุกรม’ ไม่ได้