เปิดภาพพุ่มข้าวบิณฑ์ประดับราชรถ สมเด็จพระพันปีหลวง

งานศิลป์ไทยที่สะท้อนความประณีตและความสำคัญของพระราชพิธี กำลังได้รับความสนใจอีกครั้ง หลังกรมศิลปากรจัดสร้างเครื่องประกอบราชรถขึ้นใหม่ โดยเฉพาะ เปิดภาพพุ่มข้าวบิณฑ์ประดับราชรถ สมเด็จพระพันปีหลวง ซึ่งเป็นผลงานจากสำนักช่างสิบหมู่ เพื่อใช้ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

นายพนมบุตร จันทรโชติ อธิบดีกรมศิลปากร เปิดเผยภายหลังพิธีบวงสรวงการอัญเชิญราชรถและพระยานมาศ หลังการบูรณปฏิสังขรณ์ออกจากโรงราชรถว่า ราชรถสำคัญที่จะใช้ในพระราชพิธี ได้แก่ พระมหาพิชัยราชรถ เวชยันตราชรถ และราชรถน้อย โดยทุกองค์ได้รับการดูแลอย่างละเอียดตามแบบแผนโบราณราชประเพณี ณ โรงราชรถ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

เปิดภาพพุ่มข้าวบิณฑ์ประดับราชรถ สมเด็จพระพันปีหลวง

ไฮไลต์สำคัญของการจัดเตรียมครั้งนี้คือการสร้างยอดพุ่มข้าวบิณฑ์ขึ้นใหม่ เครื่องโลหะชนิดนี้ใช้ประดับบริเวณส่วนยอดของราชรถและราชยาน มีรูปทรงโปร่งคล้ายดอกบัวตูม สื่อถึงความสง่างามและความละเอียดอ่อนของงานช่างไทย ยอดพุ่มข้าวบิณฑ์ได้รับการออกแบบโดยนายสมชาย ศุภลักษณ์อำไพพร จากกลุ่มประณีตศิลป์ สำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร

รายละเอียดงานช่างในพุ่มข้าวบิณฑ์

สำหรับ เปิดภาพพุ่มข้าวบิณฑ์ประดับราชรถ สมเด็จพระพันปีหลวง จะเห็นรายละเอียดของชิ้นงานที่แบ่งออกเป็นหลายส่วนอย่างชัดเจน โครงสร้างหลักจัดสร้างด้วยโลหะเงิน ขณะที่กำพูและยอดทำจากไม้ ส่วนพุ่มประดับด้วยใบเทศที่ประกอบรวมกันจำนวน 4 ชั้น การจัดวางแต่ละชั้นต้องอาศัยความแม่นยำ เพื่อให้เกิดรูปทรงสมดุลและเหมาะสมกับขนาดของราชรถ

ใบเทศซึ่งเป็นส่วนสำคัญของยอดพุ่มข้าวบิณฑ์ จัดสร้างด้วยเทคนิคสลักดุนและประดับกระจก เทคนิคดังกล่าวเป็นภูมิปัญญางานช่างไทยที่ต้องใช้ทั้งทักษะ ประสบการณ์ และความอดทน ช่างจะเริ่มจากการออกแบบลวดลายใบเทศให้สอดคล้องกับรูปแบบดั้งเดิม ก่อนถ่ายทอดลายลงบนแผ่นเงินด้วยความละเอียด

• ออกแบบลวดลายใบเทศให้เหมาะกับรูปทรงของพุ่ม
• จัดเตรียมแผ่นเงินและสลักดุนตามแบบ
• ทำพิมพ์ ฉีดเทียน และหล่อโลหะเงิน
• เชื่อมประกอบชิ้นส่วนให้แข็งแรงและได้สัดส่วน
• ชุบเงินและประดับกระจกเพื่อเพิ่มความงดงาม
• เตรียมแป้นและแกน ก่อนประกอบเข้ากับยอดพุ่มข้าวบิณฑ์

ขั้นตอนทั้งหมดดำเนินการโดยกลุ่มงานช่างบุและช่างศิราภรณ์ ร่วมกับกลุ่มงานช่างเขียนลายรดน้ำ กลุ่มประณีตศิลป์ สำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร แต่ละฝ่ายมีหน้าที่เฉพาะทาง ตั้งแต่การออกแบบ การขึ้นรูปโลหะ การทำลวดลาย ไปจนถึงการประกอบชิ้นงานให้พร้อมใช้งานจริง

ความน่าสนใจของผลงานนี้ไม่ได้อยู่เพียงความสวยงามภายนอก แต่ยังอยู่ที่กระบวนการรักษาองค์ความรู้ดั้งเดิม ช่างต้องศึกษารูปแบบของเครื่องประกอบราชรถอย่างรอบคอบ รวมถึงพิจารณาน้ำหนัก วัสดุ ความแข็งแรง และความเหมาะสมเมื่อนำไปติดตั้งบนราชรถจริง การทำงานจึงเป็นการผสานระหว่างศิลปะ ประวัติศาสตร์ และวิศวกรรมงานช่างอย่างลงตัว

การสร้างยอดพุ่มข้าวบิณฑ์ใหม่ยังสะท้อนบทบาทของกรมศิลปากรในการสืบสานงานศิลป์สำหรับพระราชพิธีสำคัญของประเทศ ผลงานทุกชิ้นต้องผ่านการตรวจสอบและควบคุมอย่างละเอียด เพื่อให้มีความถูกต้องตามขนบธรรมเนียม พร้อมคงเอกลักษณ์ของศิลปกรรมไทยไว้ให้มากที่สุด

เมื่อได้ชม เปิดภาพพุ่มข้าวบิณฑ์ประดับราชรถ สมเด็จพระพันปีหลวง จึงไม่ควรมองเพียงว่าเป็นภาพของเครื่องประดับบนราชรถเท่านั้น แต่ควรมองเห็นคุณค่าของแรงกาย แรงใจ และภูมิปัญญาของช่างไทยหลายแขนงที่ร่วมกันสร้างสรรค์ผลงานชิ้นสำคัญ การอนุรักษ์งานลักษณะนี้ช่วยให้คนรุ่นใหม่เข้าใจรากฐานศิลปวัฒนธรรมไทย และเห็นความสำคัญของการสืบทอดฝีมือช่างต่อไป

สำหรับผู้ที่สนใจงานศิลปกรรมไทย เรื่องราวของพุ่มข้าวบิณฑ์เป็นอีกตัวอย่างที่ชวนให้เรียนรู้ทั้งด้านรูปแบบ วัสดุ และขั้นตอนการทำงาน ขอชวนติดตามข่าวสารจากหน่วยงานด้านวัฒนธรรม และร่วมกันให้คุณค่ากับงานช่างไทย เพื่อให้มรดกอันงดงามเหล่านี้ยังคงอยู่คู่สังคมไทยต่อไป

ที่มา – เปิดภาพ ‘พุ่มข้าวบิณฑ์’ สร้างขึ้นใหม่ ประดับ ‘ราชรถ’ พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ ‘สมเด็จพระพันปีหลวง’