เหมืองเมียนมาทำพิษแม่น้ำข้ามพรมแดน

เหมืองเมียนมาทำพิษแม่น้ำข้ามพรมแดน กลายเป็นประเด็นเร่งด่วนที่ได้รับความสนใจมากขึ้น หลัง ดร.สืบสกุล กิจนุกร นักวิชาการสาขาวิชาการพัฒนาระหว่างประเทศ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ยื่นจดหมายเปิดผนึกถึงนายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ เพื่อขอให้หยิบยกปัญหานี้ขึ้นหารือกับ พล.อ.อาวุโส มิน อ่อง หล่าย นายกรัฐมนตรีเมียนมา

การเดินทางไปเมียนมาครั้งนี้มีวาระสำคัญทั้งเรื่องสถานการณ์ชายแดนและความสัมพันธ์ระหว่างสองประเทศ แต่นักวิชาการเห็นว่า ปัญหาการปนเปื้อนในแม่น้ำที่ไหลผ่านพื้นที่ชายแดนควรได้รับการพิจารณาอย่างจริงจัง เพราะส่งผลโดยตรงต่อสุขภาพของประชาชน ระบบเกษตรกรรม ความมั่นคงทางอาหาร และการใช้น้ำในชีวิตประจำวัน

เหมืองเมียนมาทำพิษแม่น้ำข้ามพรมแดน กระทบประชาชนหลายพื้นที่

แม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก แม่น้ำโขง แม่น้ำสาละวิน และแม่น้ำกระบุรี เป็นแหล่งน้ำสำคัญที่เชื่อมโยงผู้คนหลายชุมชน ปัญหาจากกิจกรรมเหมืองแร่ในเมียนมาจึงไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะพื้นที่ต้นน้ำ แต่สามารถส่งผลต่อประชาชนในประเทศไทยและประเทศปลายน้ำได้อย่างต่อเนื่อง สารปนเปื้อนที่ไหลไปตามแม่น้ำอาจสะสมในตะกอน ดินเพาะปลูก สัตว์น้ำ และห่วงโซ่อาหาร

ข้อมูลจากหน่วยงานภาครัฐสะท้อนถึงความเสี่ยงที่ต้องเฝ้าระวัง โดยกรมอนามัยเคยออกคำเตือนให้ประชาชนในพื้นที่ลุ่มแม่น้ำกกและแม่น้ำโขงหลีกเลี่ยงการบริโภคสัตว์น้ำบางชนิด เช่น กุ้ง หอย และเครื่องในปลา เนื่องจากอาจมีโลหะหนักสะสมในระดับสูง ขณะเดียวกัน กรมควบคุมโรคตรวจพบประชาชนในจังหวัดเชียงรายมีสารหนูอนินทรีย์ในร่างกายจำนวน 31 ราย โดย 24 รายอยู่ในพื้นที่ 6 อำเภอที่ได้รับผลกระทบจากแม่น้ำปนเปื้อน และอีก 7 รายอยู่ในอำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่

ผลกระทบจากเหมืองแร่ไม่ได้หยุดแค่ในแม่น้ำ

ผลกระทบของ เหมืองเมียนมาทำพิษแม่น้ำข้ามพรมแดน ยังครอบคลุมถึงพื้นที่เกษตรกรรมและระบบประปา จังหวัดเชียงรายเคยประกาศห้ามประชาชนนำน้ำจากแม่น้ำสายมาใช้อุปโภคบริโภคโดยตรง รวมถึงให้งดรับประทานสัตว์น้ำจากแหล่งน้ำดังกล่าว ผลตรวจสอบพื้นที่เพาะปลูกยังพบสารหนูเกินค่ามาตรฐานในดินนาข้าว 11 จุด และพบสารหนูในผลผลิตข้าวเกินมาตรฐานความปลอดภัย 23 จุด รวมถึงตรวจพบสารตะกั่วเกินมาตรฐานอีก 2 จุด

พื้นที่เกษตรที่ใช้น้ำจากแม่น้ำกกและแม่น้ำสายมีแนวโน้มได้รับผลกระทบเพิ่มขึ้น เพราะมีการปลูกข้าวปีละ 2 ครั้ง ครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 110,000 ไร่ หากไม่มีมาตรการควบคุมที่ชัดเจน เกษตรกรอาจต้องเผชิญกับปัญหาดินเสื่อมคุณภาพ ผลผลิตไม่ปลอดภัย และต้นทุนการผลิตที่สูงขึ้น นอกจากนี้ การประปาส่วนภูมิภาค สาขาแม่สาย ยังเคยหยุดผลิตน้ำประปาชั่วคราว ส่งผลกระทบต่อผู้ใช้น้ำกว่า 23,455 ครัวเรือน

ในภาพรวม ประเทศไทยอาจต้องใช้งบประมาณไม่น้อยกว่า 2,000 ล้านบาท เพื่อจัดหาแหล่งน้ำดิบแห่งใหม่ทดแทนแม่น้ำกก ซึ่งมีผู้ใช้น้ำประมาณ 40,000 ครัวเรือน ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนว่า ปัญหานี้ไม่ได้กระทบเฉพาะสิ่งแวดล้อม แต่ยังสร้างภาระต่อประชาชนและงบประมาณของประเทศในระยะยาว

ข้อเสนอให้ไทยและเมียนมาร่วมตรวจสอบอย่างโปร่งใส

ดร.สืบสกุลเสนอให้รัฐบาลไทยใช้โอกาสการหารือระดับผู้นำ ผลักดันให้ปัญหาการทำเหมืองแร่และผลกระทบข้ามพรมแดนเป็นวาระสำคัญ พร้อมเชิญรัฐมนตรีของเมียนมาที่รับผิดชอบด้านการต่างประเทศและทรัพยากรธรรมชาติลงพื้นที่แม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขงในจังหวัดเชียงราย เพื่อรับฟังข้อมูลจากพื้นที่จริง รวมถึงรับทราบความเดือดร้อนของประชาชนโดยตรง

อีกข้อเสนอคือการเร่งจัดประชุมคณะทำงานตรวจสอบคุณภาพน้ำร่วมไทย-เมียนมา ครั้งที่ 1 ที่อำเภอแม่สาย ตามกรอบข้อตกลงหรือ TOR ที่ทั้งสองฝ่ายจัดทำไว้ การตรวจสอบควรเปิดเผยข้อมูลต่อสาธารณะ มีผู้เชี่ยวชาญจากหลายสาขาเข้าร่วม และเปิดโอกาสให้ภาคประชาชนมีส่วนร่วม เพื่อสร้างความเชื่อมั่นว่าผลการตรวจวัดมีความเป็นกลางและตรวจสอบได้

• ตรวจสอบคุณภาพน้ำ ดิน และสัตว์น้ำอย่างต่อเนื่องในทุกฤดูกาล
• เปิดเผยจุดตั้งเหมือง ใบอนุญาต และสถานะการดำเนินงานของบริษัท
• กำหนดมาตรการจัดการกองดิน ทรายทิ้ง และน้ำเสียจากเหมือง
• จัดทำแผนฟื้นฟูพื้นที่หลังสิ้นสุดการทำเหมือง
• วางระบบแจ้งเตือนประชาชนเมื่อพบสารปนเปื้อนเกินมาตรฐาน

นอกจากนี้ ควรจัดทำระบบตรวจสอบย้อนกลับห่วงโซ่อุปทานแร่ที่ขนส่งผ่านประเทศไทยไปยังประเทศจีน โดยต้องระบุแหล่งที่มา บริษัทผู้ประกอบการ การปฏิบัติตามกฎหมายสิ่งแวดล้อม และมาตรการความปลอดภัยอย่างชัดเจน เพราะประเทศไทยมีการนำเข้าแร่จากเมียนมาหลายชนิด ทั้งดีบุก พลวง แมงกานีส ทองแดง ตะกั่ว และทังสเตน

เหมืองเมียนมาทำพิษแม่น้ำข้ามพรมแดน จึงไม่ควรถูกมองว่าเป็นปัญหาของประเทศใดประเทศหนึ่ง แม่น้ำและสารพิษไม่สามารถหยุดอยู่ที่เส้นเขตแดนได้ หากต้นน้ำไม่ได้รับการดูแล ผลกระทบย่อมไหลต่อไปยังชุมชนในไทย ลาว กัมพูชา และเวียดนาม การแก้ไขจึงต้องอาศัยความร่วมมือระดับภูมิภาค ความโปร่งใส และความรับผิดชอบร่วมกัน

ประชาชนควรติดตามประกาศจากหน่วยงานรัฐอย่างใกล้ชิด หลีกเลี่ยงการใช้น้ำหรือบริโภคสัตว์น้ำจากพื้นที่ที่มีคำเตือน และร่วมส่งเสียงให้ภาครัฐเร่งดำเนินการอย่างเป็นรูปธรรม การปกป้องแม่น้ำวันนี้คือการรักษาสุขภาพ ความปลอดภัยทางอาหาร และอนาคตของชุมชนชายแดนในวันข้างหน้า

ที่มา – นักวิชาการยื่นจดหมายเปิดผนึก “สีหศักดิ์” จี้ถก “มิน อ่อง หล่าย” แก้เหมืองเมียนมาทำพิษแม่น้ำข้ามพรมแดน