กมธ.กฎหมายฯ วุฒิสภา ยกระดับกระบวนการยุติธรรม

กมธ.กฎหมายฯ วุฒิสภา ยกระดับกระบวนการยุติธรรม ผ่านการจัดสัมมนาเรื่อง “กระบวนการยุติธรรมกับประสิทธิภาพการบังคับโทษทางอาญา” เพื่อเปิดพื้นที่ให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ผู้เชี่ยวชาญ และผู้แทนจากทุกภาคส่วนร่วมแลกเปลี่ยนความคิดเห็นเกี่ยวกับการพัฒนาระบบราชทัณฑ์ของไทย โดยมีเป้าหมายสำคัญคือการลดความแออัดในเรือนจำ เพิ่มประสิทธิภาพการบังคับโทษ และคุ้มครองสิทธิมนุษยชนให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากล

การสัมมนาจัดขึ้นเมื่อวันที่ 18 กันยายน 2569 ณ โรงแรมรามาการ์เด้นส์ เขตหลักสี่ กรุงเทพมหานคร โดยมี พล.ต.ท.บุญจันทร์ นวลสาย ประธานคณะกรรมาธิการการกฎหมายและการยุติธรรม วุฒิสภา เป็นประธานกล่าวเปิดงาน พร้อมด้วยนายสากล ภูลคิริกุล รองประธานคณะกรรมาธิการ คนที่หนึ่ง กรรมาธิการ สมาชิกวุฒิสภา วิทยากร และผู้แทนจากหน่วยงานภาครัฐและภาคเอกชนเข้าร่วมอย่างพร้อมเพรียง

กมธ.กฎหมายฯ วุฒิสภา ยกระดับกระบวนการยุติธรรม

แนวคิดสำคัญของเวทีครั้งนี้คือ กระบวนการยุติธรรมไม่ควรให้ความสำคัญกับการลงโทษเพียงอย่างเดียว แต่ควรมองไปถึงการฟื้นฟูผู้กระทำความผิด การเตรียมความพร้อมก่อนกลับคืนสู่สังคม และการป้องกันไม่ให้เกิดการกระทำผิดซ้ำ การบังคับโทษทางอาญาที่มีประสิทธิภาพจึงต้องสร้างสมดุลระหว่างความปลอดภัยของสังคม ความเป็นธรรมต่อผู้เสียหาย และสิทธิขั้นพื้นฐานของผู้ต้องขัง

ประธานคณะกรรมาธิการฯ ระบุว่า ทิศทางงานราชทัณฑ์ในปัจจุบันควรเปลี่ยนจากการจำกัดเสรีภาพเป็นหลัก ไปสู่การฟื้นฟูพฤตินิสัยและพัฒนาศักยภาพของผู้ต้องขังมากขึ้น ทั้งด้านการศึกษา การฝึกอาชีพ สุขภาพกาย สุขภาพจิต และทักษะที่จำเป็นต่อการใช้ชีวิตภายหลังพ้นโทษ หากผู้ต้องขังได้รับโอกาสที่เหมาะสม ก็มีแนวโน้มที่จะกลับมาใช้ชีวิตร่วมกับสังคมได้อย่างสร้างสรรค์และลดโอกาสกระทำผิดซ้ำ

กมธ.กฎหมายฯ วุฒิสภา ยกระดับกระบวนการยุติธรรมอย่างเป็นระบบ

หนึ่งในปัญหาสำคัญที่ถูกหยิบยกขึ้นมาพิจารณาคือความแออัดในเรือนจำ ซึ่งส่งผลต่อการดูแลความปลอดภัย สุขอนามัย และการฟื้นฟูผู้ต้องขัง เมื่อจำนวนผู้ต้องขังมีมากกว่าศักยภาพของสถานที่และบุคลากร ย่อมทำให้การจัดสรรอาหาร การรักษาพยาบาล การจัดกิจกรรมฟื้นฟู รวมถึงการแยกประเภทผู้ต้องขังทำได้อย่างจำกัด

นอกจากนี้ ยังมีข้อจำกัดในการแยกผู้ต้องขังระหว่างพิจารณาคดีออกจากผู้ต้องขังเด็ดขาดอย่างสมบูรณ์ ผู้ต้องขังระหว่างพิจารณาคดียังอยู่ในสถานะที่กฎหมายสันนิษฐานว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ จึงควรได้รับการปฏิบัติที่แตกต่างและเหมาะสม อย่างไรก็ตาม ข้อจำกัดด้านงบประมาณ บุคลากร และพื้นที่เรือนจำทำให้การดำเนินการตามหลักการดังกล่าวยังเป็นความท้าทายที่ต้องเร่งแก้ไข

การดูแลผู้ต้องขังให้เป็นไปตามมาตรฐานสากลยังเกี่ยวข้องกับข้อกำหนดเนลสัน แมนเดลา หรือ The Nelson Mandela Rules ซึ่งกำหนดแนวทางด้านการปฏิบัติต่อผู้ต้องขังอย่างมีมนุษยธรรม ไม่ว่าจะเป็นเรื่องที่พักอาศัย สุขภาพ การติดต่อครอบครัว การเข้าถึงทนายความ การร้องเรียน และการป้องกันการปฏิบัติที่โหดร้ายหรือย่ำยีศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

แนวทางลดความแออัดและเพิ่มประสิทธิภาพการบังคับโทษ

ผู้เข้าร่วมสัมมนาได้แลกเปลี่ยนแนวทางที่อาจช่วยลดจำนวนผู้ต้องขังและทำให้การบริหารราชทัณฑ์มีประสิทธิภาพมากขึ้น โดยควรพิจารณาตั้งแต่ต้นทางของกระบวนการยุติธรรม ไม่ใช่รอแก้ปัญหาเฉพาะในเรือนจำ แนวทางที่ถูกพูดถึงมีหลายประเด็น ได้แก่

• การใช้มาตรการทางเลือกแทนการจำคุก สำหรับคดีที่มีความรุนแรงไม่มากและผู้กระทำผิดไม่เป็นภัยต่อสังคม เช่น การคุมประพฤติ การทำงานบริการสังคม หรือการติดตามด้วยอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์
• การพิจารณาคดีให้รวดเร็วขึ้น เพื่อลดจำนวนผู้ต้องขังระหว่างพิจารณาคดี และทำให้ผู้เกี่ยวข้องได้รับความชัดเจนทางกฎหมายภายในระยะเวลาที่เหมาะสม
• การแยกประเภทผู้ต้องขังอย่างมีประสิทธิภาพ โดยคำนึงถึงสถานะทางคดี อายุ เพศ สุขภาพ ความเสี่ยง และความต้องการด้านการฟื้นฟู
• การพัฒนางานฟื้นฟูและฝึกอาชีพ เพื่อให้ผู้ต้องขังมีทักษะติดตัว สามารถหารายได้สุจริต และปรับตัวกลับเข้าสู่ชุมชนได้ดีขึ้น
• การเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างหน่วยงาน เพื่อให้ตำรวจ อัยการ ศาล กรมราชทัณฑ์ และหน่วยงานด้านสังคมสงเคราะห์ทำงานต่อเนื่องและลดความซ้ำซ้อน

มาตรการเหล่านี้ควรดำเนินการควบคู่กับการประเมินผลอย่างจริงจัง เพราะแต่ละพื้นที่อาจมีบริบทแตกต่างกัน การนำเทคโนโลยีมาใช้ เช่น ระบบติดตามตัวหรือฐานข้อมูลคดี อาจช่วยเพิ่มประสิทธิภาพได้ แต่ต้องคำนึงถึงความปลอดภัยของข้อมูล ความเป็นส่วนตัว และการไม่เลือกปฏิบัติด้วย

ข้อเสนอเรื่องเรือนจำเอกชนต้องพิจารณารอบด้าน

อีกประเด็นที่ได้รับความสนใจคือแนวคิดให้ภาคเอกชนเข้ามามีส่วนร่วมในการบริหารงานราชทัณฑ์ ภาคเอกชนอาจมีความพร้อมด้านเงินทุน ความคล่องตัวในการจัดการ และความเชี่ยวชาญด้านการบริหารบางด้าน ซึ่งอาจช่วยลดภาระของภาครัฐได้ อย่างไรก็ตาม เรื่องนี้ไม่ใช่เพียงการพิจารณาว่าใครบริหารได้รวดเร็วกว่า แต่ต้องพิจารณาผลกระทบต่อสิทธิและศักดิ์ศรีของผู้ต้องขังเป็นหัวใจสำคัญ

การจัดตั้งหรือดำเนินงานเรือนจำเอกชนจำเป็นต้องมีกรอบกฎหมายที่ชัดเจน ระบบกำกับดูแลที่โปร่งใส และกลไกตรวจสอบจากหน่วยงานอิสระ รวมถึงต้องกำหนดมาตรฐานด้านความปลอดภัย การรักษาพยาบาล การใช้กำลัง การร้องเรียน และการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลอย่างละเอียด ที่สำคัญ การบริหารเรือนจำไม่ควรขับเคลื่อนด้วยเป้าหมายทางเศรษฐกิจจนละเลยหลักมนุษยธรรม

การสัมมนาครั้งนี้จึงแบ่งการพูดคุยออกเป็นสองช่วง ช่วงแรกเป็นการนำเสนอและแลกเปลี่ยนข้อมูลเกี่ยวกับการแยกคุมขังผู้ต้องขังระหว่างพิจารณาคดีกับผู้ต้องขังเด็ดขาด การบังคับโทษจำคุก มาตรการทางเลือกแทนการจำคุก และแนวทางการจัดตั้งเรือนจำเอกชนในประเทศไทย ส่วนช่วงที่สองเป็นการอภิปราย เปิดโอกาสให้วิทยากร ผู้แทนหน่วยงาน และผู้เข้าร่วมได้ซักถามและเสนอแนวทางปฏิบัติร่วมกัน

กระบวนการยุติธรรมต้องเชื่อมโยงตั้งแต่ต้นจนจบ

ประเด็นที่ทุกฝ่ายเห็นความสำคัญคือ การปฏิรูประบบยุติธรรมไม่สามารถแยกทำเฉพาะขั้นตอนใดขั้นตอนหนึ่งได้ ตั้งแต่การจับกุม การสอบสวน การสั่งฟ้อง การพิจารณาพิพากษา ไปจนถึงการบังคับโทษ ทุกขั้นตอนต้องมีมาตรฐานที่เชื่อมโยงกัน หากต้นทางมีความล่าช้าหรือขาดความชัดเจน ปัญหาย่อมส่งต่อไปยังศาลและเรือนจำ

การทำงานแบบบูรณาการจะช่วยให้หน่วยงานเห็นข้อมูลเดียวกัน วางแผนทรัพยากรได้เหมาะสม และคุ้มครองสิทธิของประชาชนได้ดียิ่งขึ้น ขณะเดียวกัน ประชาชนก็ควรมีโอกาสเข้าถึงข้อมูลเกี่ยวกับนโยบายและมาตรการต่าง ๆ เพื่อสร้างความเข้าใจและความเชื่อมั่นต่อกระบวนการยุติธรรม

โดยสรุป กมธ.กฎหมายฯ วุฒิสภา ยกระดับกระบวนการยุติธรรม ด้วยการเปิดเวทีรับฟังความคิดเห็นอย่างรอบด้าน โดยเน้นทั้งการลดความแออัดในเรือนจำ การใช้มาตรการแทนการจำคุก การฟื้นฟูผู้ต้องขัง และการคุ้มครองสิทธิมนุษยชนตามมาตรฐานสากล ความเห็นจากเวทีนี้ควรถูกนำไปต่อยอดเป็นนโยบายและกฎหมายที่ปฏิบัติได้จริง เพราะระบบยุติธรรมที่ดีไม่ใช่เพียงระบบที่ลงโทษผู้กระทำผิด แต่ต้องเป็นระบบที่สร้างความเป็นธรรม ป้องกันการกระทำผิดซ้ำ และเปิดโอกาสให้คนกลับมาเริ่มต้นชีวิตใหม่ได้อย่างมีศักดิ์ศรี

ในมุมมองของผู้เขียน การแก้ปัญหาเรือนจำควรเริ่มจากการมองผู้ต้องขังอย่างรอบด้าน และยึดหลักว่าความปลอดภัยของสังคมกับการคุ้มครองสิทธิมนุษยชนสามารถเดินไปด้วยกันได้ หากทุกหน่วยงานร่วมมือกันอย่างจริงจัง ประชาชนก็ควรติดตามและมีส่วนร่วมเสนอความคิดเห็น เพื่อผลักดันให้กระบวนการยุติธรรมของไทยมีประสิทธิภาพ เป็นธรรม และสอดคล้องกับมาตรฐานสากลมากขึ้น

ที่มา – กมธ.กฎหมายฯ วุฒิสภา จัดสัมมนายกระดับกระบวนการยุติธรรม–การบังคับโทษทางอาญา มุ่งลดความแออัดเรือนจำ คุ้มครองสิทธิมนุษยชนตามมาตรฐานสากล