สื่ออาเซียนผนึกกำลังทวงคืนอธิปไตยข้อมูล
โลกสื่อดิจิทัลกำลังเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว แพลตฟอร์มขนาดใหญ่มีบทบาทสำคัญต่อการมองเห็นข่าวสาร การเข้าถึงผู้ชม และรายได้จากโฆษณา ขณะเดียวกัน เนื้อหาที่สร้างโดยปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI Slop รวมถึงภาพและวิดีโอ Deepfake ก็แพร่กระจายบนหน้าฟีดมากขึ้น จนทำให้ผู้รับสารแยกแยะข้อเท็จจริงได้ยาก ความท้าทายเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นกับประเทศใดประเทศหนึ่ง แต่เป็นปัญหาร่วมของวงการสื่อทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
แนวคิด สื่ออาเซียนผนึกกำลังทวงคืนอธิปไตยข้อมูล จึงกลายเป็นประเด็นสำคัญที่ได้รับความสนใจจากองค์กรสื่อ นักวิชาการ และผู้กำหนดนโยบายในภูมิภาค เพราะไม่มีสำนักข่าวหรือประเทศใดสามารถรับมือกับบริษัทเทคโนโลยีระดับโลกได้เพียงลำพัง การร่วมมือกันจะช่วยเพิ่มอำนาจต่อรอง สร้างมาตรฐานการทำงาน และปกป้องสิทธิของผู้ผลิตข่าวได้ดียิ่งขึ้น
สื่ออาเซียนผนึกกำลังทวงคืนอธิปไตยข้อมูล
องค์กรวิชาชีพสื่อมวลชนของไทย ได้แก่ สมาคมผู้ผลิตข่าวออนไลน์ สภาการสื่อมวลชนแห่งชาติ สมาพันธ์สื่อมวลชนแห่งประเทศไทย และสถาบันอิศรา ร่วมกับตัวแทนสื่อจาก 8 ประเทศอาเซียน ได้แก่ ไทย ลาว กัมพูชา เมียนมา เวียดนาม มาเลเซีย อินโดนีเซีย และติมอร์-เลสเต จัดสัมมนาระดับภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ประจำปี 2569
งานสัมมนาครั้งนี้จัดขึ้นภายใต้หัวข้อ “ก้าวข้ามอัลกอริทึม: ทวงคืนอธิปไตย ความเชื่อมั่น และความยั่งยืนให้แก่ผู้ประกอบการสื่อดิจิทัลอาเซียน” ระหว่างวันที่ 16–17 พฤศจิกายน 2569 ณ โรงแรมทินิดี เทรนดี้ กรุงเทพ ข้าวสาร โดยมีเป้าหมายเพื่อแลกเปลี่ยนมุมมองและกำหนดแนวทางความร่วมมือในอนาคต
สื่ออาเซียนผนึกกำลังทวงคืนอธิปไตยข้อมูล เพื่อสร้างอำนาจต่อรอง
หนึ่งในไฮไลต์สำคัญของงานคือการจัดทำ “แถลงการณ์กรุงเทพ” หรือ Bangkok Statement ซึ่งจะเป็นกรอบความร่วมมือของสื่อในภูมิภาค แถลงการณ์ดังกล่าวมุ่งสร้างเสียงร่วมในการเจรจากับแพลตฟอร์มดิจิทัล ผลักดันความเป็นธรรมด้านรายได้ และส่งเสริมการคุ้มครองข้อมูลข่าวสารของประชาชน
ผู้ร่วมเสวนาหลายคนเห็นตรงกันว่า แพลตฟอร์มสามารถเปลี่ยนกติกาการให้บริการหรือปรับอัลกอริทึมได้โดยฝ่ายเดียว ส่งผลให้ข่าวจากสำนักข่าวมีโอกาสเข้าถึงผู้ชมน้อยลง ขณะเดียวกัน ระบบ AI ยังสามารถนำข่าวไปสรุปหรือประมวลผลโดยไม่ส่งผู้ใช้งานกลับมายังเว็บไซต์ต้นทาง ปัญหานี้กระทบทั้งยอดผู้ชม รายได้ และความสามารถในการลงทุนทำข่าวคุณภาพ
แนวทางรับมืออัลกอริทึมและความเสี่ยงจาก AI
ผู้แทนจากสื่อไทยเสนอให้ห้องข่าวนำ AI มาใช้เป็นเครื่องมือสนับสนุนในหลายขั้นตอน ตั้งแต่การค้นหาประเด็น การจัดหมวดหมู่ข้อมูล การวิเคราะห์พฤติกรรมผู้ชม ไปจนถึงการวัดผลหลังเผยแพร่ อย่างไรก็ตาม การใช้เทคโนโลยีควรอยู่ภายใต้หลัก Human-in-the-Loop หรือให้มนุษย์เป็นผู้ตรวจสอบและอนุมัติเนื้อหาก่อนเผยแพร่เสมอ
แนวทางนี้ช่วยลดภาระงานซ้ำซ้อนของผู้สื่อข่าว แต่ยังคงรักษาความรับผิดชอบของกองบรรณาธิการ โดยเฉพาะข่าวที่เกี่ยวข้องกับความขัดแย้ง การเมือง สุขภาพ และความปลอดภัยสาธารณะ ผู้ปฏิบัติงานจำเป็นต้องมีทักษะตรวจสอบข้อเท็จจริง วิเคราะห์ข้อมูล และค้นหาแหล่งข้อมูลเปิด เพื่อป้องกันไม่ให้ AI สร้างหรือขยายข้อมูลที่คลาดเคลื่อน
ตัวแทนสื่อจากประเทศลุ่มน้ำโขงยังเสนอให้แต่ละองค์กรจัดทำธรรมนูญห้องข่าว กำหนดหลักเกณฑ์การใช้ AI อย่างชัดเจน รวมถึงระบุว่าเนื้อหาใดต้องเปิดเผยว่าใช้ AI ช่วยผลิต การสร้างความโปร่งใสจะช่วยให้ผู้อ่านเข้าใจกระบวนการทำงาน และช่วยฟื้นฟูความเชื่อมั่นที่ได้รับผลกระทบจากข่าวปลอมและ Deepfake
- ยึดมนุษย์เป็นศูนย์กลาง: ให้บรรณาธิการและผู้สื่อข่าวรับผิดชอบการตรวจสอบข้อเท็จจริงก่อนเผยแพร่
- เปิดเผยการใช้ AI: ระบุอย่างเหมาะสมว่าเนื้อหาหรือภาพประกอบผ่านกระบวนการช่วยเหลือจาก AI
- พัฒนาเครื่องมือท้องถิ่น: ร่วมกันสร้างฐานข้อมูลภาษาและบริบทวัฒนธรรมของอาเซียน เพื่อให้ระบบ AI เข้าใจข้อมูลได้แม่นยำขึ้น
- คุ้มครองลิขสิทธิ์: ผลักดันกลไกที่ทำให้เจ้าของข่าวได้รับค่าตอบแทนเมื่อผลงานถูกนำไปใช้
สามยุทธศาสตร์สู่ความยั่งยืนของสื่ออาเซียน
จากการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นของผู้แทนทั้ง 8 ประเทศ ได้ข้อเสนอสำคัญ 3 ด้านที่สามารถนำไปพัฒนาเป็นแผนงานร่วมกันในอนาคต
หนึ่ง รวมพลังสร้างอำนาจต่อรองระดับภูมิภาค สื่ออาเซียนควรมีเวทีประสานงานร่วมกัน เพื่อเรียกร้องความโปร่งใสของอัลกอริทึม และเจรจาเรื่องการแบ่งปันรายได้กับบริษัทเทคโนโลยีอย่างเป็นธรรม การมีข้อมูลและจุดยืนร่วมกันจะทำให้สื่อขนาดเล็กมีเสียงมากขึ้น
สอง ยกระดับคุณภาพข่าวและธรรมาภิบาล AI สื่อจำเป็นต้องลงทุนกับข่าวเชิงลึก การตรวจสอบข้อเท็จจริง และการอบรมบุคลากร ควบคู่กับการกำหนดนโยบายภายในเกี่ยวกับ AI อย่างละเอียด เพราะความน่าเชื่อถือเป็นจุดแข็งที่เนื้อหาสังเคราะห์ไม่สามารถทดแทนได้ง่าย
สาม สร้างความสัมพันธ์โดยตรงกับผู้อ่าน องค์กรสื่อไม่ควรพึ่งพาโซเชียลมีเดียเพียงช่องทางเดียว แต่ควรพัฒนาเว็บไซต์ แอปพลิเคชัน จดหมายข่าว กิจกรรมชุมชน และระบบสมาชิก เพื่อสร้างฐานผู้ชมที่มั่นคงและมีความสัมพันธ์ระยะยาว
ในมุมของผู้รับสาร ความร่วมมือของสื่ออาเซียนจะช่วยเพิ่มทางเลือกในการเข้าถึงข่าวที่มีคุณภาพ และอาจนำไปสู่การพัฒนาเครื่องมือตรวจสอบข่าวปลอมที่เหมาะกับภาษาและสังคมท้องถิ่นมากขึ้น การแบ่งปันองค์ความรู้ข้ามประเทศยังช่วยให้สื่อในประเทศขนาดเล็กสามารถเข้าถึงเทคโนโลยี เงินทุน และเครือข่ายผู้เชี่ยวชาญได้ง่ายกว่าเดิม
ท้ายที่สุด แนวคิด สื่ออาเซียนผนึกกำลังทวงคืนอธิปไตยข้อมูล ไม่ได้หมายถึงการปฏิเสธเทคโนโลยี แต่คือการใช้เทคโนโลยีอย่างมีความรับผิดชอบ พร้อมรักษาสิทธิของผู้สร้างข่าวและประโยชน์ของประชาชน หากทุกฝ่ายร่วมกันสร้างมาตรฐานที่โปร่งใส ตรวจสอบได้ และยึดมนุษย์เป็นศูนย์กลาง สื่ออาเซียนก็จะสามารถเติบโตอย่างยั่งยืนและเป็นพื้นที่สำคัญของข้อมูลที่น่าเชื่อถือได้
ผู้อ่านเองก็มีส่วนช่วยได้เช่นกัน เพียงเลือกติดตามสำนักข่าวที่มีมาตรฐาน สนับสนุนเนื้อหาคุณภาพ และตรวจสอบข้อมูลก่อนแชร์ เมื่อผู้ผลิตข่าว แพลตฟอร์ม และประชาชนร่วมกันรับผิดชอบ ระบบนิเวศสื่อดิจิทัลในอาเซียนจะมีโอกาสก้าวข้ามอัลกอริทึมไปสู่อนาคตที่เป็นธรรมมากขึ้น
ที่มา – สื่อ 8 ชาติอาเซียนผนึกกำลัง จัดสัมมนา “ก้าวข้ามอัลกอริทึม” ทวงคืนอธิปไตยข้อมูล-รับมือภัย AI

