โซนนิ่งพระสงฆ์ธุดงค์ป่าตะวันตก: 5 ข้อกังวล
ประเด็น โซนนิ่งพระสงฆ์ธุดงค์ป่าตะวันตก กลายเป็นเรื่องที่สังคมให้ความสนใจ หลังมีการประชาสัมพันธ์เชิญชวนพระสงฆ์เดินธุดงค์ในพื้นที่ป่าอนุรักษ์ฝั่งตะวันตก โดยกำหนดการเบื้องต้นอยู่ระหว่างวันที่ 10 มกราคม ถึง 10 กุมภาพันธ์ 2570 พื้นที่ที่เกี่ยวข้องครอบคลุมเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวรด้านตะวันตกและตะวันออก เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าอุ้มผาง รวมถึงพื้นที่ป่าอนุรักษ์ใกล้เคียง
แม้การเดินธุดงค์จะเป็นกิจกรรมทางศาสนาที่มุ่งเน้นการปฏิบัติธรรมและความสงบ แต่การเข้าไปในผืนป่าที่มีความเปราะบางจำเป็นต้องพิจารณาอย่างรอบด้าน ทั้งเรื่องความปลอดภัยของพระสงฆ์ ผู้ติดตาม สัตว์ป่า และระบบนิเวศโดยรวม มูลนิธิสืบนาคะเสถียรจึงเสนอข้อกังวลต่อประธานมหาเถรสมาคม พร้อมเสนอแนวทางต่อกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช เพื่อให้ทุกฝ่ายร่วมกันหาทางออกที่เหมาะสม
โซนนิ่งพระสงฆ์ธุดงค์ป่าตะวันตกกับ 5 ข้อกังวลสำคัญ
ข้อเสนอของมูลนิธิสืบฯ ไม่ได้มุ่งคัดค้านการปฏิบัติธรรม แต่ต้องการให้การจัดกิจกรรมอยู่บนพื้นฐานของความปลอดภัย เคารพกฎหมาย และลดผลกระทบต่อธรรมชาติให้ได้มากที่สุด โดยมีข้อกังวลหลัก 5 ด้าน ดังนี้
- ความปลอดภัยของพระสงฆ์และผู้ติดตาม: ผืนป่าตะวันตกเป็นพื้นที่กว้างและมีสภาพภูมิประเทศซับซ้อน ผู้ที่ไม่คุ้นเคยกับเส้นทางอาจพลัดหลง ประสบอุบัติเหตุ หรือถูกสัตว์ป่าทำร้ายได้ นอกจากนี้ สภาพอากาศและแหล่งน้ำในป่าอาจเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว จึงควรมีการประเมินความเสี่ยงและเตรียมแผนฉุกเฉินอย่างชัดเจน
- ผลกระทบต่อระบบนิเวศ: การเดินทางของคนจำนวนมากอาจรบกวนสัตว์ป่า โดยเฉพาะในบริเวณแหล่งหากิน แหล่งน้ำ และพื้นที่ที่สัตว์ใช้หลบภัย เสียง การเคลื่อนไหว และกลิ่นจากอาหารอาจทำให้สัตว์เปลี่ยนพฤติกรรม หรือหลีกหนีออกจากถิ่นอาศัยเดิม ซึ่งส่งผลต่อสมดุลของระบบนิเวศในระยะยาว
- ความเสี่ยงจากไฟป่า: การก่อไฟเพื่อประกอบอาหารหรือให้ความอบอุ่น หากดับไม่สนิทอาจกลายเป็นต้นเหตุของไฟป่าได้ โดยเฉพาะช่วงฤดูแล้งที่ใบไม้แห้งและเชื้อเพลิงตามธรรมชาติมีจำนวนมาก การกำหนดมาตรการห้ามก่อไฟ หรือจัดพื้นที่ประกอบอาหารที่ควบคุมได้ จึงเป็นเรื่องจำเป็น
- ปัญหาขยะและของเสีย: เศษอาหาร ถุงพลาสติก ภาชนะใช้ครั้งเดียว และขยะอื่น ๆ อาจตกค้างในป่า หากสัตว์ป่าเข้ามากินเศษอาหารก็อาจเกิดอันตรายหรือเคยชินกับการหาอาหารจากมนุษย์ จนเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมตามธรรมชาติ การนำขยะออกจากพื้นที่ทั้งหมดจึงควรเป็นเงื่อนไขสำคัญของกิจกรรม
- การป้องกันการกระทำผิดกฎหมาย: การเปิดเส้นทางหรืออนุญาตให้คนจำนวนมากเข้าสู่พื้นที่อนุรักษ์อาจทำให้เกิดช่องโหว่ด้านการลักลอบล่าสัตว์ป่า ขนส่งสิ่งผิดกฎหมาย หรือแอบอ้างเป็นผู้เข้าร่วมกิจกรรมทางศาสนา หน่วยงานที่เกี่ยวข้องจึงต้องมีระบบตรวจสอบบุคคล เส้นทาง และสัมภาระอย่างเหมาะสม
โซนนิ่งพระสงฆ์ธุดงค์ป่าตะวันตกควรเดินหน้าอย่างไร
มูลนิธิสืบนาคะเสถียรเสนอให้ทุกฝ่ายมองเรื่องนี้ด้วยข้อมูลและความร่วมมือ ไม่ใช่การตัดสินจากมุมใดมุมหนึ่งเพียงอย่างเดียว หากสามารถออกแบบกิจกรรมให้สอดคล้องกับธรรมชาติและกฎหมายได้ การปฏิบัติธรรมก็อาจดำเนินไปพร้อมกับการอนุรักษ์ป่าอย่างรับผิดชอบ อย่างไรก็ตาม การกำหนดพื้นที่ต้องอาศัยข้อมูลเรื่องถิ่นอาศัยของสัตว์ป่า ความเสี่ยงจากไฟป่า ความหนาแน่นของผู้เข้าร่วม และศักยภาพของเจ้าหน้าที่ในการดูแล
สำหรับข้อเสนอถึงอธิบดีกรมอุทยานฯ มูลนิธิสืบฯ เสนอแนวทางหลัก 3 ด้าน ได้แก่
- สร้างความเข้าใจกติกาและกฎหมาย: หน่วยงานศาสนา กรมอุทยานฯ ผู้จัดกิจกรรม พระสงฆ์ และผู้ติดตามควรได้รับข้อมูลเดียวกันเกี่ยวกับข้อห้าม ขั้นตอนการขออนุญาต และแนวทางปฏิบัติในพื้นที่อนุรักษ์ ควรมีเอกสารหรือหลักสูตรสั้น ๆ ให้ผู้เข้าร่วมศึกษาและรับรองก่อนเดินทาง
- กำหนดโซน หลักสูตร และรูปแบบกิจกรรม: ควรเลือกพื้นที่ที่เหมาะสม ไม่กระทบแหล่งอาศัยสำคัญของสัตว์ป่า และไม่อยู่ในจุดที่มีความเสี่ยงสูง พร้อมกำหนดจำนวนผู้เข้าร่วม ระยะเวลา เส้นทาง จุดพัก จุดประกอบอาหาร และระบบจัดการขยะให้ชัดเจน การทดลองดำเนินงานในพื้นที่จำกัดอาจช่วยประเมินผลกระทบก่อนขยายกิจกรรม
- ส่งเสริมบทบาทพระสงฆ์ด้านการอนุรักษ์: นอกจากการธุดงค์แล้ว พระสงฆ์สามารถมีส่วนร่วมกับชุมชนและเจ้าหน้าที่ผ่านกิจกรรมปลูกป่า เฝ้าระวังไฟป่า สำรวจธรรมชาติ และให้ความรู้เรื่องการดูแลสิ่งแวดล้อม ความร่วมมือที่ต่อเนื่องจะช่วยสร้างความเข้าใจระหว่างชุมชน ศาสนา และหน่วยงานรัฐ
หัวใจของ โซนนิ่งพระสงฆ์ธุดงค์ป่าตะวันตก จึงไม่ใช่เพียงการกำหนดว่าพื้นที่ใดเข้าได้หรือเข้าไม่ได้ แต่คือการวางระบบที่ปกป้องทั้งพระสงฆ์และผืนป่าไปพร้อมกัน ทุกฝ่ายควรเปิดพื้นที่พูดคุย รับฟังข้อมูลจากเจ้าหน้าที่และชุมชน รวมถึงประเมินผลกระทบอย่างโปร่งใส หากพบว่าพื้นที่ใดไม่เหมาะสม ก็ควรกล้าปรับเปลี่ยนเส้นทางหรือรูปแบบกิจกรรมเพื่อป้องกันความเสียหายที่อาจเกิดขึ้น
ในมุมมองของผู้เขียน การปฏิบัติธรรมที่ดีควรเดินคู่กับความรับผิดชอบต่อธรรมชาติ การเคารพกฎหมายและลดการรบกวนสัตว์ป่าไม่ใช่อุปสรรคต่อศรัทธา แต่เป็นส่วนหนึ่งของการอยู่ร่วมกับผืนป่าอย่างเข้าใจ หากทุกฝ่ายร่วมกันวางกติกาที่ชัดเจนและปฏิบัติจริง โซนนิ่งพระสงฆ์ธุดงค์ป่าตะวันตก ก็อาจกลายเป็นต้นแบบของกิจกรรมศาสนาที่เกื้อกูลการอนุรักษ์ได้
ที่มา – ‘มูลนิธิสืบฯ’ ชง 5 ข้อกังวลมหาเถรฯ – 3 ข้อเสนอกรมอุทยานฯ โซนนิ่งพระสงฆ์ธุดงค์ป่าตะวันตก