นาโนพอร์ตตรวจมะเร็งสมองในครั้งเดียว
นาโนพอร์ตตรวจมะเร็งสมองในครั้งเดียว คือความก้าวหน้าสำคัญของวงการแพทย์ไทยที่ช่วยยกระดับการวินิจฉัยเนื้องอกสมองให้แม่นยำและรวดเร็วยิ่งขึ้น โดยทีมวิจัยจากคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล นำเทคโนโลยี Nanopore มาประยุกต์ใช้ร่วมกับการวิเคราะห์ข้อมูลทางพันธุกรรมหลายรูปแบบในกระบวนการเดียว
นวัตกรรมนี้ต่อยอดจากโครงการจีโนมิกส์ประเทศไทย และได้รับการพัฒนาให้สามารถตรวจตัวบ่งชี้สำคัญของเนื้องอกสมองได้พร้อมกัน ทั้งการกลายพันธุ์ของยีน หรือ Gene mutation การเปลี่ยนแปลงจำนวนชุดสารพันธุกรรม หรือ Copy Number Variation (CNV) รวมถึงรูปแบบ DNA methylation ซึ่งข้อมูลเหล่านี้มีบทบาทสำคัญต่อการจำแนกชนิด ความรุนแรง และแนวทางรักษาผู้ป่วยแต่ละราย
นาโนพอร์ตตรวจมะเร็งสมองในครั้งเดียว ช่วยวินิจฉัยแม่นยำขึ้น
มะเร็งสมองเป็นโรคที่มีความซับซ้อนในการวินิจฉัย เพราะแพทย์ไม่สามารถพิจารณาจากอาการ ภาพ MRI หรือ CT และผลตรวจชิ้นเนื้อแบบเดิมเพียงอย่างเดียวได้เสมอไป แนวทางการจำแนกเนื้องอกระบบประสาทส่วนกลางตามเกณฑ์ขององค์การอนามัยโลก หรือ WHO 2021 ให้ความสำคัญกับข้อมูลระดับโมเลกุลมากขึ้น โดยเฉพาะข้อมูลพันธุกรรมและ DNA methylation
การตรวจแบบเดิมที่ต้องแยกวิเคราะห์ตัวบ่งชี้หลายชนิดอาจใช้เวลานานและมีค่าใช้จ่ายสูง ผู้ป่วยบางรายต้องรอผลประมาณ 30 วัน และมีค่าใช้จ่ายรวมราว 55,000 บาท ขณะที่ระบบใหม่ซึ่งพัฒนาขึ้นในประเทศไทยสามารถลดค่าใช้จ่ายเหลือประมาณ 27,000 บาท และมีเป้าหมายคืนผลตรวจภายใน 1-5 วัน ทั้งนี้ระยะเวลาจริงอาจขึ้นอยู่กับชนิดตัวอย่างและขั้นตอนของห้องปฏิบัติการ
นาโนพอร์ตตรวจมะเร็งสมองในครั้งเดียว ทำงานอย่างไร
ทีมนักวิจัยนำเทคโนโลยี Oxford Nanopore มาใช้วิเคราะห์ข้อมูลจากตัวอย่างเนื้องอกสมอง โดยศึกษาตัวอย่างผู้ป่วยไทยจำนวน 200 ตัวอย่าง และอ่านข้อมูลจีโนมร่วมกับ DNA methylation มากกว่า 20 ล้านตำแหน่ง จากนั้นจึงนำข้อมูลมาพัฒนาโมเดลสำหรับจำแนกชนิดของเนื้องอกให้สอดคล้องกับลักษณะของประชากรไทย
หัวใจของการตรวจคือการวิเคราะห์ตัวบ่งชี้หลายชนิดร่วมกัน ไม่ได้พิจารณาเพียงยีนตัวใดตัวหนึ่ง ทำให้แพทย์มีข้อมูลประกอบการวินิจฉัยที่ครอบคลุมมากขึ้น ระบบยังรองรับทั้งชิ้นเนื้อสดและตัวอย่าง FFPE ซึ่งเป็นรูปแบบที่โรงพยาบาลใช้จัดเก็บชิ้นเนื้อทางพยาธิวิทยาอยู่แล้ว จึงมีโอกาสเชื่อมต่อกับกระบวนการทำงานเดิมได้สะดวก
ทีมวิจัยยังพัฒนาเครื่องมือชื่อ GLIMMERS เพื่อช่วยประมวลผลข้อมูลและจัดทำรายงานสำหรับแพทย์ เครื่องมือนี้ช่วยสรุปผลจากตัวบ่งชี้หลายกลุ่มให้อยู่ในรูปแบบที่อ่านและนำไปใช้ประกอบการตัดสินใจทางคลินิกได้ง่ายขึ้น นอกจากนี้ โครงการยังได้ยื่นคำขอสิทธิบัตรระหว่างประเทศ หรือ PCT ในชื่อ “Method for Brain Tumor Classification based on The Integrative Analysis of Multiple Biomarkers”
ประโยชน์ต่อผู้ป่วยและระบบสาธารณสุขไทย
- ลดระยะเวลารอผล: จากเดิมที่อาจใช้เวลาประมาณ 30 วัน เหลือเป้าหมายราว 1-5 วัน
- ลดค่าใช้จ่าย: ช่วยลดต้นทุนการตรวจจากประมาณ 55,000 บาท เหลือราว 27,000 บาทต่อราย
- ตรวจหลายตัวบ่งชี้พร้อมกัน: รวมข้อมูล Gene mutation, CNV และ DNA methylation ในรายงานเดียว
- สนับสนุนการแพทย์แม่นยำ: ช่วยให้แพทย์วางแผนรักษาได้เหมาะสมกับลักษณะของผู้ป่วยแต่ละคน
- ลดการส่งตรวจไปต่างประเทศ: เพิ่มโอกาสให้ผู้ป่วยเข้าถึงการตรวจระดับโมเลกุลภายในประเทศ
ปัจจุบันโรงพยาบาลศิริราชเปิดให้บริการผ่าน Advance Lab Service หรือ ALS ของศูนย์บริหารจัดการสิ่งส่งตรวจศิริราช และรับตัวอย่างจากโรงพยาบาลทั่วประเทศ นวัตกรรมนี้ถูกนำไปใช้กับทั้งผู้ป่วยชาวไทยและชาวต่างชาติที่เข้ารับการผ่าตัดมะเร็งสมองในประเทศไทย ถือเป็นตัวอย่างของการนำงานวิจัยจากห้องปฏิบัติการมาพัฒนาเป็นบริการที่ใช้งานจริง
โครงการยังได้รับความร่วมมือจากเครือข่ายสถาบันการแพทย์และหน่วยงานหลายแห่ง ได้แก่ มหาวิทยาลัยมหิดล จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ มหาวิทยาลัยขอนแก่น มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ สถาบันพยาธิวิทยา และ Nhealth ภายใต้เครือโรงพยาบาลกรุงเทพ ความร่วมมือนี้ช่วยสร้างระบบนิเวศด้านการตรวจมะเร็งสมองและสนับสนุนการใช้ข้อมูลจีโนมิกส์ในประเทศไทย
ก้าวต่อไปของนวัตกรรมจากศิริราช
ผลงานการจำแนกประเภทมะเร็งสมองด้วยการวิเคราะห์ตัวบ่งชี้หลายชนิดผ่านเทคโนโลยีนาโนพอร์ได้รับรางวัลชนะเลิศ รางวัลนวัตกรรมแห่งชาติ ประจำปี 2569 ด้านสังคม ประเภทองค์กรภาครัฐและองค์กรไม่แสวงหากำไร จากสำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ หรือ NIA รางวัลดังกล่าวสะท้อนศักยภาพของนักวิจัยไทยในการพัฒนาเทคโนโลยีสุขภาพที่ตอบโจทย์ผู้ป่วยและระบบบริการสาธารณสุข
ในระยะต่อไป ทีมวิจัยมีแผนพัฒนาชุดตรวจให้ได้มาตรฐาน ISO ขยายการทดสอบไปยังเครือข่ายโรงพยาบาลทั่วประเทศ และศึกษาการใช้ปัญญาประดิษฐ์เพื่อช่วยแปลผลตามเกณฑ์ WHO หากดำเนินการได้สำเร็จ ประเทศไทยจะมีโอกาสยกระดับมาตรฐานการวินิจฉัยเนื้องอกสมองและต่อยอดบริการทางการแพทย์ไปยังต่างประเทศ
โดยสรุป นาโนพอร์ตตรวจมะเร็งสมองในครั้งเดียว ไม่ได้เป็นเพียงเทคโนโลยีที่ช่วยให้รู้ผลเร็วขึ้น แต่ยังช่วยรวมข้อมูลสำคัญเพื่อสนับสนุนการรักษาอย่างตรงจุด ลดค่าใช้จ่าย และเพิ่มโอกาสให้ผู้ป่วยเข้าถึงการแพทย์แม่นยำในประเทศได้มากขึ้น นี่คืออีกก้าวสำคัญของงานวิจัยไทยที่กำลังเปลี่ยนอนาคตการดูแลผู้ป่วยมะเร็งสมอง
ที่มา – ศิริราช ดัน ‘นาโนพอร์’ ตรวจมะเร็งสมอง Multi-biomarkers ในครั้งเดียว คว้านวัตกรรมแห่งชาติปี 69
