กองทุน ววน. ผนึกพลังวิจัยและนวัตกรรม แก้โจทย์สิ่งแวดล้อมเชียงราย
จังหวัดเชียงรายกำลังเป็นพื้นที่สำคัญที่สะท้อนการนำวิทยาศาสตร์ งานวิจัย และนวัตกรรมมาใช้แก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมอย่างเป็นรูปธรรม โดย กองทุน ววน. ผนึกพลังวิจัยและนวัตกรรม แก้โจทย์สิ่งแวดล้อมเชียงราย ผ่านความร่วมมือระหว่างกองทุนส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม หรือ สกสว. กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม รวมถึงหน่วยงานวิจัยและภาคประชาชนในพื้นที่
ภารกิจครั้งนี้มุ่งแก้ไขปัญหาสำคัญสองด้าน ได้แก่ การเฝ้าระวังสารหนูและโลหะหนักในแหล่งน้ำบริเวณแม่น้ำสาย อำเภอแม่สาย และการจัดการวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร ซึ่งเกี่ยวข้องโดยตรงกับปัญหาการเผาในที่โล่งและฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM2.5 แนวทางดังกล่าวไม่ได้เน้นเพียงการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า แต่ยังพยายามสร้างระบบจัดการที่ชุมชนสามารถนำไปใช้ได้จริงและต่อยอดได้ในระยะยาว
กองทุน ววน. ผนึกพลังวิจัยและนวัตกรรม แก้โจทย์สิ่งแวดล้อมเชียงราย
การลงพื้นที่จังหวัดเชียงรายแสดงให้เห็นว่าผลงานวิจัยสามารถเชื่อมโยงกับชีวิตประจำวันของประชาชนได้มากกว่าการอยู่ในห้องปฏิบัติการ โดยนักวิจัยและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้ร่วมแลกเปลี่ยนข้อมูลกับผู้ปฏิบัติงานในพื้นที่ เพื่อทำความเข้าใจสภาพปัญหาอย่างรอบด้าน ทั้งมิติสุขภาพ สิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ และวิถีชีวิตของชุมชน
กองทุน ววน. ผนึกพลังวิจัยและนวัตกรรม แก้โจทย์สิ่งแวดล้อมเชียงราย
หนึ่งในเครื่องมือที่ได้รับความสนใจคือเทคโนโลยี M-Sense ชุดตรวจวัดสารหนูและโลหะหนักในน้ำภาคสนาม ซึ่งพัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ หรือ นาโนเทค สวทช. จุดเด่นของเครื่องมือนี้คือสามารถตรวจคัดกรองเบื้องต้นได้ภายในเวลาประมาณ 3–5 นาที ทำให้เจ้าหน้าที่และคนในชุมชนมีข้อมูลประกอบการเฝ้าระวังคุณภาพน้ำได้รวดเร็วขึ้น
แม้การตรวจด้วย M-Sense จะเป็นการคัดกรองเบื้องต้น แต่ก็มีประโยชน์อย่างมากต่อการติดตามสถานการณ์ เพราะช่วยให้หน่วยงานมองเห็นแนวโน้มของสารปนเปื้อนและกำหนดจุดที่ควรตรวจสอบเพิ่มเติมได้อย่างเหมาะสม ข้อมูลที่เกิดขึ้นยังสามารถนำไปใช้วางแผนจัดการแหล่งน้ำ สื่อสารความเสี่ยงกับประชาชน และออกแบบมาตรการป้องกันในอนาคตได้อย่างมีหลักฐานรองรับ
ไบโอชาร์ ทางเลือกใหม่ลดการเผาและฝุ่น PM2.5
อีกประเด็นที่มีความสำคัญไม่แพ้กันคือการจัดการเศษวัสดุจากภาคเกษตร เช่น ฟางข้าว ซังข้าวโพด กิ่งไม้ และวัสดุเหลือใช้ชนิดต่าง ๆ เดิมทีเกษตรกรบางส่วนเลือกเผาเพื่อกำจัดวัสดุเหล่านี้ เนื่องจากสะดวกและใช้เวลาน้อย แต่การเผาก่อให้เกิดควันและฝุ่น PM2.5 รวมถึงส่งผลกระทบต่อสุขภาพของประชาชนและคุณภาพอากาศในวงกว้าง
นวัตกรรมไบโอชาร์ หรือถ่านชีวภาพ จึงเข้ามาเป็นทางเลือกที่ช่วยเปลี่ยนเศษวัสดุเหลือใช้ให้กลายเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีประโยชน์ กระบวนการผลิตสามารถนำวัสดุทางการเกษตรมาแปรรูปเป็นวัสดุบำรุงดิน ช่วยเพิ่มความสามารถในการอุ้มน้ำ ลดการสูญเสียธาตุอาหาร และสนับสนุนการทำเกษตรที่ใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า ที่สำคัญคือช่วยลดแรงจูงใจในการเผาและเพิ่มมูลค่าให้กับสิ่งที่เคยถูกมองว่าเป็นของเสีย
กองทุนส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมให้การสนับสนุนสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ หรือ วช. ในการพัฒนางานวิจัยด้านไบโอชาร์ พร้อมจัดงานมหกรรมนวัตกรรมไบโอชาร์และเกษตรกรสู้ควัน ภายในงานมีการนำเสนอ 21 นวัตกรรมที่มุ่งบำรุงดิน ลดการเผา และลดฝุ่น PM2.5 ด้วยวิจัยและนวัตกรรม
- เปลี่ยนวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรให้เป็นผลิตภัณฑ์ที่มีมูลค่า
- ลดการเผาในพื้นที่เกษตรและลดการปล่อยฝุ่น PM2.5
- ช่วยปรับปรุงคุณภาพดินและเพิ่มประสิทธิภาพการเพาะปลูก
- สร้างโอกาสทางเศรษฐกิจให้เกษตรกรและชุมชน
- เชื่อมโยงงานวิจัยกับตลาดและการใช้ประโยชน์จริง
จากงานวิจัยสู่การใช้ประโยชน์ในชุมชน
ผลงานวิจัยด้านไบโอชาร์ไม่ได้หยุดอยู่เพียงการจัดแสดง แต่มีการนำไปใช้ประโยชน์ในพื้นที่เกษตรแล้วกว่า 80,000 ไร่ ครอบคลุมเกษตรกรมากกว่า 4,500 ราย ใน 8 จังหวัดภาคเหนือตอนบน ตัวเลขนี้สะท้อนให้เห็นว่าการวิจัยที่ออกแบบให้สอดคล้องกับบริบทท้องถิ่นสามารถสร้างผลลัพธ์ที่จับต้องได้ และช่วยให้เกษตรกรมีทางเลือกในการจัดการเศษวัสดุโดยไม่ต้องพึ่งพาการเผา
นอกจากนี้ ยังมีการลงนามหนังสือแสดงเจตจำนงความร่วมมือ หรือ LOI จำนวน 8 ฉบับ เพื่อเชื่อมโยงการพัฒนาผลิตภัณฑ์และตลาดข้าวคลีนแอร์ ความร่วมมือดังกล่าวช่วยเปิดทางให้งานวิจัยเดินทางต่อจากต้นน้ำไปสู่ปลายน้ำ ตั้งแต่การพัฒนาองค์ความรู้ การผลิต การทดลองใช้ การรับรองคุณภาพ ไปจนถึงการสร้างตลาดและรายได้ให้กับเกษตรกร
หัวใจสำคัญของ กองทุน ววน. ผนึกพลังวิจัยและนวัตกรรม แก้โจทย์สิ่งแวดล้อมเชียงราย จึงอยู่ที่การทำงานร่วมกันหลายฝ่าย ทั้งหน่วยงานรัฐ นักวิจัย มหาวิทยาลัย ภาคเอกชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และประชาชนในพื้นที่ แต่ละฝ่ายมีบทบาทแตกต่างกัน ตั้งแต่การพัฒนาเทคโนโลยี สนับสนุนงบประมาณ ถ่ายทอดความรู้ ไปจนถึงการนำเครื่องมือไปใช้จริง หากทุกภาคส่วนสื่อสารและทำงานไปในทิศทางเดียวกัน การแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมก็จะมีความต่อเนื่องและยั่งยืนมากขึ้น
บทเรียนสำคัญจากเชียงราย
กรณีของเชียงรายเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนว่า วิทยาศาสตร์และนวัตกรรมไม่ใช่เรื่องไกลตัว แต่เป็นเครื่องมือที่ช่วยตอบโจทย์ปัญหาใกล้บ้านได้ ตั้งแต่การตรวจคุณภาพน้ำที่รวดเร็ว การเฝ้าระวังสารปนเปื้อน ไปจนถึงการจัดการเศษวัสดุทางการเกษตรอย่างสร้างสรรค์ ความสำเร็จจะเกิดขึ้นได้เมื่อเทคโนโลยีได้รับการพัฒนาให้ใช้งานง่าย มีต้นทุนเหมาะสม และเปิดโอกาสให้คนในชุมชนเข้ามามีส่วนร่วม
ในระยะต่อไป การขยายผลควรให้ความสำคัญกับการฝึกอบรมผู้ใช้งาน การสร้างศูนย์เรียนรู้ในชุมชน การติดตามผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมอย่างต่อเนื่อง และการพัฒนาตลาดรองรับผลิตภัณฑ์จากงานวิจัย เพราะเมื่อเกษตรกรเห็นประโยชน์และมีรายได้จากทางเลือกใหม่ การลดการเผาจะไม่ใช่เพียงนโยบาย แต่จะกลายเป็นพฤติกรรมที่เกิดขึ้นได้จริง
มุมมองที่น่าสนใจคือ การแก้ปัญหาฝุ่นและมลพิษควรเดินควบคู่กับการสร้างรายได้ให้ชุมชน ไม่ใช่เน้นการควบคุมเพียงอย่างเดียว หากนวัตกรรมช่วยลดต้นทุน เพิ่มผลผลิต และสร้างมูลค่าจากวัสดุเหลือใช้ได้ ก็จะทำให้การดูแลสิ่งแวดล้อมเกิดแรงสนับสนุนจากคนในพื้นที่อย่างแท้จริง ร่วมติดตามและสนับสนุนงานวิจัยไทย เพื่อให้ความรู้และนวัตกรรมถูกนำไปใช้สร้างการเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืนต่อไป
ที่มา – กองทุน ววน. ผนึกพลังวิจัยและนวัตกรรม แก้โจทย์สิ่งแวดล้อมเชียงราย

